Forsíða / Hugtakasafn

Hér finnurðu stuttar skýringar á hugtökum sem koma fyrir á vefnum, ásamt enskum heitum og tenglum í nánari umfjöllun.

Leitaðu að hugtaki, finndu það í A–Ö yfirlitinu eða skoðaðu hugtök eftir efnisflokkum.

• Hvernig lesum við rannsóknir?
• Lyf, mælingar og samanburður
• Heimildir og notkun hugtaka
• Tengt efni

Hugtökin eru í stafrófsröð. Veldu hugtak til að lesa skýringuna.

Sláðu inn íslenskt eða enskt heiti. Listinn styttist jafnóðum og þú skrifar.

Tæmdu leitarreitinn til að sjá allan listann aftur.

• MADRS – mat á þunglyndiseinkennum
• MAO-hemlar (monoamine oxidase inhibitors)
• Meðferðarþrátt þunglyndi (treatment-resistant depression)
• Milliverkun (interaction)
• Óæskilegt tilvik (adverse event)
• PTSD (sjá Áfallastreituröskun)
• QIDS-SR-16 – sjálfsmat þunglyndiseinkenna
• Samheitalyf (generic medicines)
• Skaðaminnkun (harm reduction)
• Slembiröðun (randomization)
• SNRI – serótónín- og noradrenalínendurupptökuhemlar
• SSRI – sértækir serótónínendurupptökuhemlar
• Svörun og sjúkdómshlé (response, remission)
• Tölfræðileg marktækni (statistical significance)
• Umhverfi og aðstæður (setting)
• Upplýst samþykki (informed consent)
• Úrvinnsla (integration)
• Viðtaki og viðtakaörvi (receptor, agonist)
• Viðvarandi skyntruflanir eftir ofskynjunarefni (HPPD)
• Virk efni og vöruheiti (active ingredients, brand names)
• Vissa rannsóknargagna (GRADE)
• Þol (tolerance)
• Örskömmtun (microdosing)

Efni á borð við psilocybin, LSD, DMT og meskalín sem geta breytt skynjun, tilfinningum og meðvitund. Áhrif þeirra tengjast einkum örvun 5-HT2A-serótónínviðtaka. MDMA og ketamín tilheyra öðrum efnaflokkum. [1] Nánar á vefnum.

Heiti á efnum á borð við MDMA sem geta aukið tilfinningalega opnun og upplifun af nánd við aðra. [1] Nánar á vefnum.

Upplifun af aftengingu frá líkama, sjálfi eða umhverfi. Hún getur til dæmis komið fram undir áhrifum ketamíns. Hugtakið lýsir upplifun og er ekki eitt og sér sjúkdómsgreining. [1] Nánar á vefnum.

Efni sem líkaminn umbreytir í virkt efni. Psilocybin er dæmi um forlyf: það umbreytist í psilocin, sem veldur hugvíkkandi áhrifunum. [2] Nánar á vefnum.

Viðtaki er sameind í eða á frumu sem tiltekin efni geta bundist. Viðtakaörvi er efni sem binst viðtakanum og virkjar hann, þannig að fruman bregst við. [4] Nánar á vefnum.

Prótein sem flytur efni yfir frumuhimnu. SERT flytur serótónín, NET noradrenalín og DAT dópamín. MDMA verkar meðal annars með því að hafa áhrif á þessi flutningsprótein. [3] Nánar á vefnum.

Efni sem hamla starfsemi mónóamínoxídasa (MAO), ensíms sem tekur þátt í niðurbroti sumra boðefna, þar á meðal serótóníns. Sum þunglyndislyf tilheyra þessum flokki. [11] Nánar á vefnum. A–Ö yfirlit.

Líðan, væntingar, fyrri reynsla og annað sem manneskja kemur með inn í hugvíkkandi reynslu. Þessir innri þættir geta haft áhrif á hvernig hún upplifir reynsluna. [1] Nánar á vefnum.

Ytri aðstæður sem umlykja reynsluna, svo sem staðurinn, fólkið sem er til staðar, samskipti, lýsing og hljóð. Þessir þættir geta haft áhrif á líðan og upplifun. [1] Nánar á vefnum.

Upplifun af því að mörkin milli sjálfs og umhverfis verði óljós eða hverfi tímabundið. Hún getur verið merkingarbær og tengst sterkri samkennd eða einingu, en einnig vakið ótta. [2] Nánar á vefnum.

Að skoða hugvíkkandi reynslu, velta fyrir sér merkingu hennar og tengja hana við daglegt líf. Úrvinnsla getur meðal annars falist í samtali, ígrundun og því að vinna með tilfinningar eða spurningar sem sitja eftir. Nánar á vefnum.

Aðgerðir og þjónusta sem miða að því að draga úr heilsufarslegum og félagslegum skaða vegna vímuefnanotkunar. Áherslan er á upplýsingar, aðstoð og virðingu fyrir fólki, án þess að krafa um að hætta notkun sé forsenda stuðnings. [21] Nánar á vefnum.

Frjáls ákvörðun um þátttöku eða meðferð, tekin eftir skiljanlegar upplýsingar um fyrirkomulag, mögulegan ávinning, áhættu og valkosti. Viðkomandi þarf að geta skilið upplýsingarnar og ákveðið sig án þrýstings. Samþykki má draga til baka og samþykki fyrir einu felur ekki sjálfkrafa í sér samþykki fyrir öðru. [8] Nánar á vefnum.

Notkun mjög lítilla skammta af hugvíkkandi efni, yfirleitt með það markmið að forðast áberandi hugvíkkandi áhrif. Enn er óvíst hvort örskömmtun hafi gagnleg áhrif og hversu örugg hún er. [2] Nánar á vefnum.

Þegar eitt lyf eða efni breytir verkun annars. Áhrifin geta magnast, dofnað eða orðið önnur en búist var við. Milliverkanir geta einnig tengst bætiefnum og jurtalyfjum. Nánar á vefnum.

Vandi sem einkennist af skertri stjórn á notkun og áframhaldandi notkun þrátt fyrir skaða. Fíkn er annað en þol eða líkamleg ávanabinding, þótt þetta geti farið saman. [7] Nánar á vefnum.

Aðlögun líkamans að endurtekinni notkun lyfs eða efnis, þannig að fráhvarfseinkenni geta komið fram þegar skammtar minnka eða notkun hættir. Hún getur myndast við ávísaða lyfjameðferð án þess að fíkn sé til staðar. [7] Nánar á vefnum.

Aðlögun að endurtekinni notkun lyfs eða efnis, þannig að sami skammtur hefur minni áhrif en áður. Þol getur verið mismikið gagnvart ólíkum áhrifum sama efnis. [9] Nánar á vefnum.

Líkamleg eða andleg einkenni sem geta komið fram þegar notkun lyfs eða efnis minnkar eða hættir eftir að líkaminn hefur aðlagast því. Einkennin og alvarleiki þeirra ráðast meðal annars af efninu og notkunarsögunni. [7] Nánar á vefnum.

Geðröskun sem getur þróast eftir alvarlegt áfall. Einkenni geta meðal annars verið ágengar minningar eða martraðir, forðun, neikvæðar breytingar á líðan og hugsun og aukin árvekni. Við áfallastreituröskun vara einkennin lengur en mánuð og valda verulegri vanlíðan eða truflun á daglegu lífi. Greining byggist á faglegu mati. [10] Nánar á vefnum. A–Ö yfirlit.

Viðvarandi eða endurteknar skyntruflanir eftir að áhrif efnis eru liðin hjá, sem valda verulegri vanlíðan eða trufla daglegt líf. Oft er um sjóntruflanir að ræða, svo sem eftirmyndir, ljósbauga eða sjónrænt suð. Svipuð einkenni geta átt aðrar orsakir og þarf að meta hjá heilbrigðisstarfsfólki. [14] Nánar á vefnum. A–Ö yfirlit.

Þátttakendum er skipt af handahófi í rannsóknarhópa. Með því er reynt að gera hópana sambærilega í upphafi, svo munur á niðurstöðum skýrist síður af öðrum þáttum en meðferðinni. [5] Nánar á vefnum.

Þátttakendur, meðferðaraðilar eða þeir sem meta árangur vita ekki hvaða meðferð hver fær. Markmiðið er að draga úr áhrifum væntinga og matskekkju. Greinileg áhrif hugvíkkandi efna geta þó gert fólki kleift að átta sig á hvaða meðferð það fékk. [5] Nánar á vefnum.

Lyfleysa er notuð til samanburðar og inniheldur ekki virka rannsóknarefnið. Svokölluð virk lyfleysa getur þó valdið merkjanlegum áhrifum. Samanburðarhópur er hópurinn sem niðurstöður meðferðarhópsins eru bornar saman við; hann getur fengið lyfleysu, aðra meðferð eða verið á biðlista. [5] Nánar á vefnum.

Svörun merkir að einkenni hafi minnkað samkvæmt fyrirfram ákveðnum viðmiðum, oft um að minnsta kosti helming. Sjúkdómshlé merkir að einkennin séu undir tilteknum mörkum við mat. Viðmiðin eru mismunandi eftir rannsóknum og hvorugt hugtakið felur sjálfkrafa í sér varanlegan bata. Nánar á vefnum.

Niðurstaða telst tölfræðilega marktæk þegar hún uppfyllir fyrirfram ákveðið viðmið í tölfræðiprófi, oft p < 0,05. Marktækni segir ekki ein og sér hversu mikil eða mikilvæg áhrifin eru. Ómarktækur munur sannar heldur ekki að meðferðir séu jafn góðar. [6] Nánar á vefnum.

Áhrifastærð lýsir því hversu mikil áhrif eða munur mælast, til dæmis munur á einkennum milli hópa. Öryggisbil lýsir óvissu í því mati, miðað við forsendur tölfræðiaðferðarinnar. Breiðara bil gefur til kynna meiri óvissu um stærð áhrifanna. [6] Nánar á vefnum.

Eftirfylgd er mat á líðan eða öðrum niðurstöðum eftir upphaflega meðferð, til dæmis nokkrum mánuðum síðar. Opin rannsókn er rannsókn þar sem þátttakendur og meðferðaraðilar vita hvaða meðferð er veitt. Eftirfylgd getur verið hluti af opinni eða blindaðri rannsókn. [5] Nánar á vefnum.

Óæskilegt heilsufarsatvik sem kemur fram meðan á rannsókn stendur. Það er skráð þótt ekki sé vitað hvort rannsóknarlyfið hafi valdið því. Tilvik getur verið mikið að styrk án þess að teljast alvarlegt samkvæmt rannsóknarviðmiðum; þar er meðal annars horft til lífshættu og sjúkrahúsinnlagnar. [22] [5] Nánar á vefnum.

MADRS (Montgomery–Åsberg Depression Rating Scale) er tíu atriða kvarði sem metur alvarleika þunglyndiseinkenna út frá klínísku viðtali. Heildarstig eru 0–60 og hærri stig merkja meiri einkenni. Kvarðinn er meðal annars notaður til að fylgjast með breytingum meðan á meðferð stendur. [12] Nánar á vefnum. A–Ö yfirlit.

CAPS-5 (Clinician-Administered PTSD Scale for DSM-5) er staðlað viðtal sem þjálfaður matsaðili tekur til að meta einkenni áfallastreituröskunar og áhrif þeirra á daglegt líf. Það er notað bæði við greiningu og til að fylgjast með breytingum á einkennum. CAPS-5 og þunglyndiskvarðar meta ólík einkenni og ekki er hægt að bera stigamun þeirra beint saman. [13] Nánar á vefnum. A–Ö yfirlit.

Beinn samanburður ber meðferðir saman innan sömu rannsóknar. Óbeinn samanburður byggist á niðurstöðum úr ólíkum rannsóknum. Þá þarf að taka tillit til þess hvort þátttakendur, meðferðarfyrirkomulag og mælingar séu sambærileg. Prósentutölur úr tveimur rannsóknum nægja því ekki einar og sér til að segja hvor meðferðin sé betri. [19] Nánar í samanburði meðferða. A–Ö yfirlit.

Þunglyndi sem hefur ekki svarað nægilega vel meðferð. Oft er miðað við að að minnsta kosti tvö mismunandi þunglyndislyf hafi verið reynd í nægilegum skömmtum og nægilega lengi í núverandi þunglyndislotu. Viðmiðin geta verið mismunandi eftir rannsóknum. Heitið þýðir ekki að engin meðferð geti hjálpað. [17] Nánar í samanburði meðferða. A–Ö yfirlit.

QIDS-SR-16 (Quick Inventory of Depressive Symptomatology – Self-Report) er sjálfsmatskvarði með 16 spurningum um þunglyndiseinkenni síðustu sjö daga. Viðkomandi svarar sjálfur spurningunum. Heildarstig eru 0–27 og hærri stig merkja meiri einkenni. [15] Nánar í samanburði meðferða. A–Ö yfirlit.

Flokkur þunglyndislyfja sem hamla endurupptöku boðefnanna serótóníns og noradrenalíns í taugafrumur. Dæmi eru venlafaxín og dúloxetín. Verkun og aukaverkanir geta verið mismunandi eftir lyfjum og einstaklingum. [16] Nánar í samanburði meðferða. A–Ö yfirlit.

Flokkur þunglyndislyfja sem hamla sértækt endurupptöku serótóníns í taugafrumur. Dæmi eru sertralín, escítalópram og paroxetín. Verkun og aukaverkanir geta verið mismunandi eftir lyfjum og einstaklingum. [16] Nánar í samanburði meðferða. A–Ö yfirlit.

GRADE er aðferð til að meta hversu mikil vissa er um tiltekna niðurstöðu rannsókna. Vissan er flokkuð sem mikil, miðlungs, lítil eða mjög lítil. Við matið er meðal annars horft til rannsóknarskekkju, ónákvæmni og þess hvort niðurstöður ólíkra rannsókna samræmist. Matið á við tiltekna niðurstöðu, fremur en lyf í heild. [18] Nánar í samanburði meðferða. A–Ö yfirlit.

Lyf sem hefur verið metið jafngilt viðmiðunarlyfi. Það inniheldur sama virka efnið í sama magni og sama lyfjaformi, með staðfestri sambærilegri upptöku í líkamanum. Heiti, útlit og verð geta verið ólík. Skiptiskrá Lyfjastofnunar sýnir hvaða lyf má skipta á við afgreiðslu. [20] Dæmi og skýringar á lyfjaheitum. A–Ö yfirlit.

Virka efnið er það efni í lyfi sem veldur tilætlaðri verkun þess. Vöruheitið er nafnið sem lyfið er selt undir. Lyf frá ólíkum framleiðendum geta innihaldið sama virka efnið en borið mismunandi nöfn. Við samanburð þarf einnig að skoða styrkleika og lyfjaform. [20] Þekkt lyfjaheiti og samheitalyf. A–Ö yfirlit.

Skýringarnar eru ætlaðar almennum lesendum og byggja á heimildunum hér fyrir neðan. Nákvæm viðmið geta verið mismunandi eftir rannsókn; nánari upplýsingar eru í tengdri umfjöllun og frumheimildum.

1. Johnson, Richards og Griffiths (2008). Human Hallucinogen Research: Guidelines for Safety. Efnaflokkar, samhengi og öryggi rannsókna.
2. NCCIH. Psilocybin for Mental Health and Addiction: What You Need To Know. Psilocybin, psilocin, upplifun og örskömmtun.
3. Verrico, Miller og Madras (2007). MDMA (Ecstasy) and Human Dopamine, Norepinephrine, and Serotonin Transporters: Implications for MDMA-Induced Neurotoxicity and Treatment. Frumrannsókn á flutningspróteinum.
4. National Cancer Institute (NCI). Receptor og Agonist. Skilgreiningar viðtaka og viðtakaörva.
5. National Institute on Aging (NIA/NIH). NIA Glossary of Clinical Research Terms. Skilgreiningar rannsóknahugtaka og óæskilegra tilvika.
6. Wasserstein og Lazar (2016). The ASA Statement on p-Values: Context, Process, and Purpose. Túlkun tölfræðilegrar marktækni og takmarkanir p-gilda.
7. FDA (2020). FDA Requiring Boxed Warning Updated to Improve Safe Use of Benzodiazepine Drug Class. Skilgreiningar fíknar, líkamlegrar ávanabindingar og fráhvarfs.
8. National Commission for the Protection of Human Subjects of Biomedical and Behavioral Research (1979). The Belmont Report. Sjálfræði og upplýst samþykki í rannsóknum.
9. HHS (2019). Pain Management Best Practices. Skilgreiningar þols og líkamlegrar ávanabindingar (PDF).
10. National Center for PTSD / VA. PTSD Basics. Einkenni áfallastreituröskunar og greining.
11. National Library of Medicine (NLM). MeSH: Monoamine Oxidase Inhibitors. Skilgreining MAO-hemla.
12. Montgomery og Åsberg. Montgomery and Åsberg (MADRS) Depression Rating Scale. Frumkvarði birtur hjá American Psychological Association (PDF).
13. National Center for PTSD / VA. Clinician-Administered PTSD Scale for DSM-5 (CAPS-5). Lýsing matsviðtals og notkunar þess.
14. Ford o.fl. (2022). Hallucinogenic Persisting Perception Disorder: A Case Series and Review of the Literature. Klínísk tilvik HPPD og greiningarviðmið.
15. IDS/QIDS. Inventory of Depressive Symptomatology and Quick Inventory of Depressive Symptomatology. Uppruni kvarða, atriði og stigagjöf.
16. NHS. Antidepressants. SSRI- og SNRI-flokkar og dæmi um lyf.
17. Reif o.fl. (2023). Esketamine Nasal Spray versus Quetiapine for Treatment-Resistant Depression. New England Journal of Medicine. ESCAPE-TRD-rannsóknin, styrkt af Janssen EMEA.
18. GRADE Working Group. GRADE. Mat á vissu rannsóknargagna og styrk ráðlegginga.
19. Hieronymus o.fl. (2025). Control Group Outcomes in Trials of Psilocybin, SSRIs, or Esketamine for Depression: A Meta-Analysis. JAMA Network Open. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2025.24119.
20. Lyfjastofnun. Skiptiskrá og samheitalyf. Samheitalyf, virk efni og jafngildi lyfja.
21. Harm Reduction International. What Is Harm Reduction?. Skilgreining og meginreglur skaðaminnkunar (PDF).
22. International Council for Harmonisation (ICH). E2A: Clinical Safety Data Management – Definitions and Standards for Expedited Reporting. Óæskileg tilvik og greinarmunur á styrkleika og alvarleika (PDF).

Ritstjórnarleg yfirferð: 29. október 2026.

Ritstjórn og heimildaval.

• Efnin og áhrif þeirra
  Helstu hugvíkkandi efni, verkun þeirra og áhrif á upplifun og líkama.
• Rannsóknir og meðferð
  Yfirlit yfir rannsóknir á hugvíkkandi efnum og notkun þeirra í meðferð.
• Öryggi og skaðaminnkun
  Áhætta, undirbúningur, öruggari aðstæður og leiðir að stuðningi.