Forsíða / Fyrir aðstandendur

Hér eru upplýsingar fyrir þig sem átt nákominn sem hefur áhuga á hugvíkkandi efnum eða reynslu af þeim. Fjallað er um samskipti, stuðning og hvernig þú getur gætt eigin marka. Þú getur verið til staðar án þess að þurfa að leysa allt eða bera alla ábyrgðina.

Notkun hugvíkkandi efna þýðir ekki sjálfkrafa að fíkn ⓘ sé til staðar. Þegar áhyggjur vakna skiptir máli að skoða líðan, stjórn á notkun og áhrif hennar á daglegt líf. [7]

Er bráð hætta núna? Hringdu í 112 við meðvitundarleysi, öndunarerfiðleika, krampa eða aðra bráða hættu. Sjá fyrstu viðbrögð.

• Þú þarft líka stuðning
• Leiðir að aðstoð
• Heimildir
• Tengt efni

Veldu rólegan tíma þegar viðkomandi er edrú og þið hafið svigrúm til að ræða saman. Lýstu því sem þú hefur tekið eftir og því sem veldur þér áhyggjum. „Ég hef tekið eftir að þú sefur lítið og ég hef áhyggjur af þér“ gefur skýrari mynd en almennar ásakanir eða stimplar. [2]

Spyrðu opinna spurninga, til dæmis: „Hvað vekur áhuga þinn á þessum efnum?“ eða „Hvernig hefur þér liðið eftir reynsluna?“ Hlustaðu og athugaðu hvort þú hafir skilið rétt. Það þarf ekki að leysa allt í einu samtali. [1]

Þið þurfið ekki að vera sammála um notkunina eða merkingu reynslunnar til að tala af virðingu. Þú getur sýnt áhuga og umhyggju og jafnframt sett mörk: „Ég vil skilja þig, en ég treysti mér ekki til að taka þátt í þessu.“

Ræðið hvers viðkomandi væntir af reynslunni, hvaða upplýsingar liggja fyrir og hvað er enn óvíst. Aðstæður í meðferðarrannsókn, seremóníu og notkun á eigin vegum eru ólíkar. Kynnið ykkur efnið og hvernig staðið er að undirbúningi, stuðningi og viðbrögðum ef eitthvað fer úrskeiðis.

Ef þú ert beðin/n um að vera stuðningsaðili máttu hafna eða segja skýrt hvað þú treystir þér til að gera. Vinátta og umhyggja koma ekki í stað þekkingar, þjálfunar eða heilbrigðisþjónustu.

Mat á heilsufari og lyfjum á að vera í höndum viðeigandi heilbrigðisstarfsfólks. Ekki ráðleggja lyfjahlé eða ákveða skammta fyrir aðra.

Hlutverk edrú stuðningsaðila

Rauð flögg hjá leiðbeinanda

Lyf og milliverkanir

Talaðu rólega og notaðu einföld, skýr orð. Dragðu úr áreiti ef hægt er og spurðu áður en þú snertir. Hlustaðu án þess að rökræða um upplifunina eða ákveða hvað hún þýðir. Ekki þrýsta á meiri notkun eða að viðkomandi haldi áfram þrátt fyrir vanlíðan.

Hringdu í 112 við bráða hættu, svo sem meðvitundarleysi, öndunarerfiðleika, krampa, brjóstverk eða mikinn líkamshita, sérstaklega með rugli. Leitaðu einnig hjálpar ef ekki tekst að halda aðstæðum öruggum.

Við grun um eitrun án bráðra hættumerkja geturðu hringt í Eitrunarmiðstöð, 543 2222, allan sólarhringinn. [3]

Fyrstu viðbrögð við bráðum hættumerkjum

Stuðningur þegar ótti eða skelfing tekur yfir

Spyrðu hvernig viðkomandi líði, hvernig svefninn gangi og hvort dagleg verkefni séu erfið. Bjóddu aðstoð eftir þörfum, til dæmis félagsskap, hjálp við einföld verkefni eða að fylgja í viðtal. Þú getur hlustað af virðingu án þess að staðfesta allar túlkanir eða minningar sem staðreyndir. [1]

Ef kvíði, óraunveruleikatilfinning, skyntruflanir eða svefnvandi halda áfram eða trufla daglegt líf er ástæða til að leita heilbrigðismats. Skyndilegt rugl eða ofskynjanir sem versna hratt kalla á tafarlausa aðstoð. Við bráða hættu skaltu hringja í 112. [5]

Ekki gera ráð fyrir að önnur hugvíkkandi reynsla leysi vandann eða að vanlíðan sé eitthvað sem þurfi að þola vegna „heilunar“. Úrvinnslusamtal ⓘ getur veitt stuðning, en kemur ekki í stað heilbrigðismats þegar þess er þörf.

Aðstoð eftir erfiða reynslu

Að styðja nákominn þýðir ekki að þú þurfir að bera alla ábyrgðina eða vera alltaf til taks. Segðu skýrt hvað þú treystir þér til að gera og gættu eigin svefns, samskipta og daglegs lífs. [2]

Þú getur leitað ráðgjafar vegna eigin líðanar, jafnvel þótt ástvinur þinn vilji ekki leita hjálpar. Þínar þarfir og mörk skipta líka máli.

Ræðið hverjum megi segja frá reynslunni og fáðu samþykki áður en þú deilir persónulegum upplýsingum eða myndum. Við bráða hættu þarf þó að kalla eftir hjálp og veita þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru.

• Bráð hætta — 112. Hringdu strax ef lífi eða öryggi er ógnað.
• Grunur um eitrun — 543 2222. Eitrunarmiðstöð veitir ráðgjöf allan sólarhringinn. Við bráða hættu skaltu hringja fyrst í 112. [3]
• Heilbrigðisráðgjöf — 1700. Hjúkrunarfræðingur veitir ráðgjöf allan sólarhringinn og leiðbeinir um næstu skref. Við áframhaldandi vanlíðan má einnig hafa samband við heilsugæslu. [4]
• Stuðningur vegna fíknivanda — SÁÁ. Aðstandendur geta fengið ráðgjöf og fræðslu, hvort sem ástvinur hefur farið í meðferð eða ekki. [6]

Við bráða hættu á að leita neyðaraðstoðar fremur en að bíða eftir ráðgjafaviðtali.

Spurningar til ráðgjafa eða meðferðaraðila

1. SAMHSA. How to Talk to Someone About Help for Mental Health & Substance Use. Almenn samtalsráð, ekki sértæk meðferðarrannsókn á hugvíkkandi efnum.
2. Health Canada. How to talk to a family member or friend about their drug or alcohol use. Samtal, stuðningur og umhyggja fyrir eigin líðan.
3. Landspítali / Ísland.is. Eitrunarmiðstöð: símanúmer, opnunartími og staðsetning. 543 2222, ráðgjöf allan sólarhringinn; 112 í neyð.
4. Heilsuvera. Upplýsingar og leiðsögn um heilsugæsluna. Símaráðgjöf hjúkrunarfræðings í 1700 allan sólarhringinn.
5. NHS. Hallucinations and hearing voices. Hvenær þörf er á heilbrigðismati. Íslenskar aðstoðarleiðir eru notaðar á þessari síðu.
6. SÁÁ (6. október 2026). Námskeið fyrir foreldra og aðra aðstandendur framundan hjá SÁÁ. Upplýsingar frá þjónustuveitanda um fræðslu og stuðning vegna fíknivanda. Sjá núverandi framboð hjá SÁÁ.
7. National Institutes of Health (NIH). Substance Use Disorders. Skýringar á vímuefnavanda, stjórn á notkun og áhrifum á daglegt líf.

Ritstjórnarleg yfirferð: 28. október 2026.

Efni síðunnar er almenn fræðsla um samskipti og stuðning við aðstandendur. Ráðin byggja meðal annars á almennum leiðbeiningum um geðheilsu og vímuefnanotkun og eru aðlöguð að viðfangsefni vefsins.

Ritstjórn og þjónustutengsl. Upplýsingar um samtalsþjónustu eru á allirsattir.is.

• Aðstoð eftir erfiða reynslu
  Leiðir að hjálp, heilbrigðismati og næstu skrefum ef líðan er erfið.
• Öryggi og skaðaminnkun
  Hættumerki, fyrstu viðbrögð og hlutverk stuðningsaðila.
• Reynsla og hefðir
  Ólíkar upplifanir, persónuleg merking og menningarlegt samhengi.